Di tích Đền Mường Tiên Bạn còn gọi là Đền Làng Sung. Theo sách “ Đồng Khánh dư địa chí” thì nơi đây, xưa thuộc sách Tiên Bạn, tổng Mục Sơn, huyện Lôi Dương, trấn Thanh Hoa; ngày nay thuộc xã Sao Vàng, tỉnh Thanh Hoá. Đền Mường Tiên Bạn thờ hai vị thần Long Đỗ và Phương Nương công chúa. Về thần Long Đỗ, căn cứ vào sách " Thanh Hóa chư thần lục"  chép rằng: " Vua Lê Thái Tổ đem quân đi đánh giặc Minh, đồn trú tại sách này, thấy quân và dân hay bị hổ vồ, rắn cắn. Vua bèn lập đàn cầu chúa, chợt thấy một người mặc quan phục, cỡi rồng đỏ, tay cầm chiếc thẻ vàng từ dưới đất nhoi lên. Vua thấy trong tấm thẻ có đề hai chữ: "Long Đỗ" vua cho là thiêng bèn cho lập đền thờ". Căn cứ vào nội dung bản thần tích cho chúng ta biết Phương Nương công chúa là con gái của vua Trần Thái Tông. Cả hai vị thần này đều có công trong việc bảo trợ cho nhân dân và giúp vua Lê Thái Tổ chống giặc Minh xâm lược, bảo vệ đất nước.

Về hành trạng của đương cảnh thành hoàng Long Đỗ và Phương Nương công chúa, theo thần tích hiện lưu giữ tại Làng Sung, xã Sao Vàng thì Long Đỗ tôn thần và Phương Nương công chúa có đoạn chép như sau: ..." Đời nhà Trần niên hiệu Hưng Long, triều Trần Thái Tông ( 1225- 1282), bỗng có giặc Nguyên xâm lược nước ta, quan quân nhà Trần chống lại giặc Nguyên và có đặt đồn ở đây (Tức sách Tiên Bạn). Quân giặc tàn ác hung bạo giết hại nhân dân, khiến cho nhân dân điêu đứng, chết đuối ở sông Lương và khe suối rất nhiều. Người dân sách Tiên Bạn mong cầu được bình an, toàn dân trong bản sách như thấy có sự linh hiện nên lập đền phụng thờ gọi là "Miếu vua thiêng", hương hỏa mãi mãi về sau.

Khi giặc Nguyên đại bại, quốc gia vô sự, thiên hạ thái bình, vua bèn đi tuần du thiên hạ, dụ tập dân cư. Trong triều có một người con trong số ba công chúa (sinh năm Nhâm Thìn, tháng 6 ngày mồng 7) tên là Phương Nương Hoàng Nữ Châu. Năm 16 tuổi, diện mạo đẹp đẽ, dung nhan yểu điệu, tính tình hiền hòa, thật là một bậc nữ trung hào kiệt. Công chúa nguyện cùng vua du thuyền theo đường thủy. Một ngày, có đi qua địa phận đất Tiên Bạn, địa giới Lương Giang, huyện Cổ Lôi, trấn Thanh Hoa, Hoàng Nương trong lòng muốn xem nên mới vượt núi, trèo non đến thẳng khu đất bản sách (Tiên Bạn), thấy nơi đây sơn kỳ, thủy tú, núi cao, khe sâu, thật là một nơi đáng yêu. Công chúa bèn tâu với nhà vua đổi tên là sách Sơn Bạn (Sách ghi là Tiên Bạn). Ấp dân lập một cung đài ở đấy....

Trải đến cuối triều Trần, Hồ Quý Ly khởi binh tước đoạt ngôi vua, nhân dân bị hại rất nhiều nên tìm cách đi tránh loạn. Thời gian đó, ở sách Tiên Bạn, nhân dân kinh sợ chạy đến các đền, miếu hoang phế trốn ở các bụi cỏ, lùm cây mong cầu cuộc sống yên ổn. Ngày qua tháng lại, sự tích này vẫn còn tồn ghi. Trải đến triều Lê Thái Tổ, không chịu sự cường bạo của giặc Minh bèn triệu tập anh tài hào kiệt khởi nghĩa ở Lam Sơn diệt giặc Minh. Ngày mồng 9 tháng Giêng năm Giáp Thân (1404), vua nghe tin quân giặc lệnh cho các nội quan cử binh bày trận để tập kích bức vua ở Lam Sơn. Vua lập tức rút binh về đóng ở đất Tiên Bạn và luyện tập quân sỹ ở đó. Quân sỹ đa phần phải hái lá và rau rừng để ăn thay cơm nên đói khổ phần nhiều mà chết. Nhà vua thấy vậy bèn lập tức hành lễ (ở đền), do vậy quân sỹ đều được bình an. Nhà vua biết được có thần linh dị, lập tức truyền cho quân sỹ tụ tập, quét dọn miếu đền hành lễ, nhà vua tự cầu khấn  rằng: "Bậc trượng phu sống ở đời muốn lập công lớn để lưu danh muôn thuở, không biết đất này có vị thần nào rất mực anh linh, xin được hiển ứng báo cho vua biết. Khấn xong vua bèn phân lập ba đồn là: Thượng đồn, Trung đồn, Hạ đồn. Sáng hôm sau thu tập binh lương khẩn cấp để tính chuyện đại chiến với giặc. Trải qua ba ngày, khi đó ngày 14 tháng 3, bỗng nhiên thấy trời đất tối đen, trong không trung nhìn thấy có một áng mây ngũ sắc từ trên trời giáng xuống trông giống như hình người, dài như một con Xích Đà (rắn đỏ), tay cầm một kim đồng theo đất mà xuất ra, bên trong có viết dòng chữ "Long Đỗ Thần Quân, lượng văn thủy tán", Quân lính đều nhìn thấy cho rằng thần quả anh linh, vua lập tức lệnh cho quân dân ngày đêm hương hỏa. Đến nửa đêm, trong giấc mộng của Vua, vua thấy tựa như có một người con gái đẹp như tiên nhân đứng ở bên phải vua xưng" Thiếp là con gái nhà Trần, bị nước cuốn trôi, đau khổ chưa rửa sạch được, tấu xin Hoàng Đế tẩy trần cho thiếp, thiếp nguyện linh ứng giúp vua đánh đuổi giặc Minh. Nói xong rồi biến mất, vua bàng hoàng chợt tỉnh, biết mình nằm mộng có một nữ  thần linh thiêng phù giúp quân sỹ bèn lập tức sai sắm biệt lễ vật để thờ cúng hương hỏa....".

Lễ hội Đền Mường Tiên Bạn được tổ chức hàng năm nhằm tưởng nhớ, tri ân hai vị thần là Long Đỗ và Phương Nương công chúa, cầu mong cho mưa thuận gió hòa mùa màng tốt tươi, nhân dân trong vùng no ấm, bình yên; là một sinh hoạt văn hóa dân gian cổ truyền mang đậm đà bản sắc dân tộc của người Mường. Ngày 31/12/2010 Đền Mường Tiên bạn đã được UBND tỉnh Thanh Hóa  cấp bằng công nhận di tích lịch sử - văn hóa cấp Tỉnh.

Lễ hội Đền Mường Tiên Bạn đầu Xuân Bính Ngọ 2026 được tổ chức trong 2 ngày 24 và 25/02/2026 (tức ngày 08, 09 tháng Giêng âm lịch) với quy mô cấp xã, tại khu vực Đền Mường Tiên Bạn, thôn Làng Sung (thuộc xã Xuân Phú cũ) nay là xã Sao Vàng, tỉnh Thanh Hóa. Lễ hội được tổ chức gồm 2 phần, phần lễ và phần hội. Trong khuôn khổ Lễ hội, địa phương bố trí các gian hàng tổ chức trưng bày, giới thiệu và bán các sản phẩm lợi thế, sản phẩm OCOP của xã, doanh nghiệp, HTX và không gian trình diễn các trò chơi, trò diễn dân gian; tổ chức giao lưu Ném còn, múa Pồn Pông, cồng chiêng, Đánh Mảng, múa sạp; Tổ chức chương trình giao lưu văn nghệ quần chúng các làng văn hóa và đốt lửa trại vào tối 24/2 (tức 08 tháng Giêng Bính Ngọ).

Lễ hội được tổ chức nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa cũng như tạo điểm nhấn quan trọng để phát triển du lịch, mời gọi du khách về tham quan các điểm di tích lịch sử, văn hóa, góp phần quảng bá hình ảnh con người nơi đây.

Để chuẩn bị tốt cho Lễ hội Đền Mường Tiên bạn thuộc thôn Làng Sung, UBND xã Sao Vàng đã thành lập Ban tổ chức, phân công cụ thể nhiệm vụ cho từng thành viên; ban hành kế hoạch, chuẩn bị đầy đủ các điều kiện đảm bảo tổ chức Lễ hội trang trọng, thiết thực, thành kính, an toàn, tiết kiệm và đúng phong tục tập quán, tạo không khí vui tươi, phấn khởi trong Nhân dân./.

Lê Hải, Trung tâm Cung ứng dịch vụ công xa Sao Vàng